Criteria ongezonde religie
“Het genezende kan een vergif zijn dat niet iedereen verdraagt”.[1]
Religies kunnen gezond zijn of ongezond. Een gezonde religie kan ongezond worden uitgelegd en een ongezonde religie zorgt ervoor dat mensen selectief shoppen en alleen nemen wat hen uitkomt. Hoe ongezonder de overtuigingen, hoe concreter en zichtbaarder de effecten op het gedrag van gelovigen.
De kenmerken van een ongezonde religie zijn:
Aantasting van autonomie en kritisch denken
Een centraal kenmerk van een ongezonde religie is dat zij zelfstandig denken ontmoedigt of verbiedt.
Twijfel wordt gezien als zonde, zwakte of rebellie
Kritische vragen worden afgekapt met dogma’s (“zo is het nu eenmaal”)
Interpretatie van teksten is uitsluitend toegestaan door leiders, priesters of “geleerden”
Wetenschap en filosofie worden gewantrouwd of selectief gebruikt
Psychologisch effect: infantilisering (Freud) en afhankelijkheid. De mens blijft ook in de volwassenheid functioneren op een kinderlijk niveau.
Niet alleen door zich afhankelijk op te stellen van een ingebeelde goddelijke vader, maar ook van de goedkeuring van de geloofs-gemeenschap.
Angst als primaire motivator
Waar gezonde zingeving de mens uitnodigt en dient, dwingt ongezonde religie via angst.
Dreiging met hel, straf, uitsluiting of eeuwige verdoemenis
Moreel gedrag komt voort uit angst, niet uit innerlijke overtuiging
God of het heilige wordt vooral voorgesteld als autoritair en straffend
Angst vervangt een gezond functionerend geweten en remt morele rijping.
Wij-zij-denken en morele superioriteit
Ongezonde religies creëren een scherpe scheiding tussen “wij” en “de wereld”, of “de anderen”.
Gelovigen zijn “uitverkoren”, anderen zijn verdwaald, slecht of minderwaardig
Buitenstaanders worden ontmenselijkt en gewantrouwd
Empathie stopt aan de grens van de groep
Liefde is selectief en instrumenteel
Dit bevordert haat, segregatie en soms geweld.
Onderdrukking van individuele identiteit
De persoon wordt ondergeschikt gemaakt aan het systeem.
Strenge regels over kleding, seksualiteit, relaties en levenskeuzes
Schuld en schaamte als controlemiddel
Individualiteit wordt gezien als egoïsme of zonde
Persoonlijke groei wordt vervangen door kritiekloos conformisme.
Jung zou zeggen: Het individuatieproces (heel-wording) komt niet op gang.
Voor wie in reïncarnatie gelooft: De mens ontwikkelt niet en moet terugkomen om opnieuw te proberen de mens te worden die hij in potentie is.
Autoritaire machtsstructuren
Waar macht niet bevraagd mag worden, ontstaat misbruik.
Leiders claimen goddelijke autoriteit
Kritiek op leiders wordt gezien als kritiek op God
Seksueel, financieel of psychologisch misbruik wordt ontkend of afgedekt
Dit is structureel verwant aan autoritaire persoonlijkheidsdynamieken.
Autoritaire persoonlijkheden heersen over anderen, maar stellen zich slaafs en onderdanig op naar dat wat zij zien als autoriteiten.
“God is niet het symbool van macht over de mens, maar van de eigen kracht van de mens.” [2]
Beperking van morele ontwikkeling
Ongezonde religies blijven steken in een onvolwassen moraal.
Extern geweten > het geweten is uitbesteed
Goed en kwaad zijn zwart-wit en context-loos
Moreel handelen is gehoorzaamheid, geen verantwoordelijkheid
Mededogen wordt ondergeschikt aan regels
Volwassen ethiek (afwegen, empathie, verantwoordelijkheid) wordt verhinderd.
“Als iemand zijn morele en intellectuele integriteit schendt, verzwakt of verlamt hij zijn totale persoonlijkheid. Hij is ongelukkig en lijdt.”
“Als zijn levenswijze wordt goedgekeurd door zijn cultuur, is het lijden misschien niet bewust of het kan ervaren worden als verband houdend met dingen die geheel los staan van het werkelijke probleem.”
“Maar wat hij ook moge menen, het probleem der geestelijke gezondheid kan niet worden losgemaakt van het fundamentele menselijke probleem der verwerkelijking van het menselijk leven: onafhankelijkheid, integriteit en het vermogen tot liefhebben.” [3]
Vijandigheid tegenover vrijheid en moderniteit
Vrijheid wordt ervaren als bedreiging.
De groep plaatst zichzelf buiten de maatschappelijke sociale werkelijkheid
De groep claimt rechten die anderen ontzegt
Democratie, mensenrechten of gelijkwaardigheid worden afgewezen (behalve godsdienstvrijheid)
Vrijheid van meningsuiting geldt alleen voor de eigen groep
Emancipatie (vrouwen, LHBTQ+) wordt bestreden
Religie wordt een politiek controlemiddel.
Belemmering van psychische gezondheid
Veel ongezonde religies veroorzaken of versterken psychische klachten.
Spanningen (stress) door kloof onhaalbaar ideaal en werkelijkheid
Chronisch schuldgevoel en schaamte
Angststoornissen rond zonde, straf of “onreinheid”
Somberheid en depressie
Dissociatie tussen innerlijk leven en uiterlijk gedrag
Slachtoffer-narratief (afwijzen eigen verantwoordelijkheid
Agressie en vijandigheid
De oorzaak van de klachten wordt niet begrepen en erkend, maar geprojecteerd op de buitenwereld.
“Wanneer personen op een belangrijk gebied in hun leven falen, zoeken zij daarvoor een verklaring, ze gaan op zoek naar de oorzaak van het falen. Dit toewijzen van oorzaken noemen we attributie.”
“Onderzoek leert dat het toeschrijven van de mislukking aan zichzelf bedreigender is voor het welzijn dan het toeschrijven aan het toeval of andere oorzaken.”
“In het eerste geval wordt men geconfronteerd met schuldgevoel en schaamte, met zelfverwijt en met een sterk afnemend zelfvertrouwen. In het tweede geval kan men zich beroepen op excuses: men kon er niets aan doen.” [4]
Heilig verklaren van geweld of dwang
Het ultieme alarmsignaal.
Geweld wordt gelegitimeerd “in naam van God”
Dwang wordt moreel gerechtvaardigd
Het doel heiligt de middelen
Hier verlaat religie elk moreel fundament.
Afwezigheid van zelfkritiek en evolutie
Ongezonde religies leren niet.
Eigen fouten worden ontkend of gebagatelliseerd
Hervorming wordt gezien als verraad
Traditie is belangrijker dan menselijk welzijn
Stilstand wordt heilig verklaard.
Samenvattend
Een religie wordt ongezond wanneer zij:
heilige boeken boven persoonlijke spiritualiteit stelt
de gemeenschap boven het individu
angst boven liefde
gehoorzaamheid boven verantwoordelijkheid
dogma boven menselijkheid
macht boven waarheid
Gezonde religie (of levensbeschouwing) daarentegen:
is persoonlijk
benadrukt individuele verantwoordelijkheid
bevordert innerlijke vrijheid
stimuleert gewetensvorming
verdraagt twijfel
erkent de menselijke maat
vormt gemeenschappen waarin men liefdevol naar elkaar omziet