Religieuze sekten
“Aan het begin van de sekte staat meestal een heel radicale boodschap, die door de buitenwereld wordt verworpen. Op haar beurt leidt deze verwerping tot het benadrukken van die sektekenmerken, die een terugkeer naar de wereld onmogelijk maken. Eigenlijk gaat het hier om een zichzelf-bevestigende voorspelling.”
“De sekteleden zijn er diep van overtuigd dat ze afgewezen worden, en deze overtuiging op zichzelf, brengt hen ertoe de vijandigheid van de buitenwereld nog sterker te benadrukken en zichzelf nog meer in de eigen kring terug te trekken. Zodoende worden zij op den duur inderdaad als vervelend, lastig en sektarisch beschouwd en ook gemeden.” [1]
“Zowat elke sekteaanhanger is er heilig van overtuigd een unieke geweldige boodschap te bezitten. Meer nog, zonder die boodschap heeft het leven geen zin, want de verkondigde leer is de enige, de echte waarheid!” [2]
Een sekte is een gesloten, sterk hiërarchische groep rond een leider of ideologie, die intensieve controle uitoefent op het denken en gedrag van haar leden, en zich vaak afzondert van de bredere samenleving.
Kenmerken van een sekte
Absolute waarheid
De groep claimt exclusieve toegang tot waarheid, verlossing of juiste kennis. Twijfel aan die waarheid wordt gezien als moreel falen en bedreigend voor de groepscohesie.
Onaantastbare autoriteit
Een leider/profeet, tekst of doctrine staat boven kritiek. Autoriteit is niet corrigeerbaar of toetsbaar.
Sekteleden die het niet eens zijn met de leer moeten vertrekken, want de sekte gaat niet veranderen.
Onderdrukking van twijfel
Gezond verstand wordt uitgeschakeld: kritische vragen worden ontmoedigd, gesanctioneerd of geherinterpreteerd als zwakte, zonde of beïnvloeding door het kwaad.
Om in de buitenwereld te kunnen functioneren splitst men zijn identiteit in twee: de gelovige aan de ene kant en de maatschappelijke rol aan de andere kant.
Splitsing of compartimentalisatie houdt in: tegenstrijdige overtuigingen, emoties en waarden worden gescheiden gehouden in ‘mentale vakjes’, zodat ze elkaar zo min mogelijk raken. Iemand kan daardoor in verschillende contexten anders denken en handelen, zonder dat dit als tegenstrijdig wordt beleefd. Dit gebeurt vaak onbewust.
Die twee werelden integreren niet. Deze manier van denken (splitsing) is een afweermechanisme tegen sektarische angsten.
Voorbeeld: Iemand gelooft privé in religieuze dogma’s, maar denkt op het werk strikt wetenschappelijk. Of iemand houdt van zijn familie maar is kil en koud naar buitenstaanders.
Dit zijn aanpassingen, geen stoornissen — maar ze beperken psychische groei.
Als die angsten langzaam worden afgebroken, doordat mensen afstand nemen van de dogma’s, ontstaat de mogelijkheid tot echt contact met mensen uit de buitenwereld.
Het sektelid hoeft zich dan niet meer speciaal te voelen en wordt mens onder de mensen. Dat voelt bevrijdend.
Erich Fromm heeft dit prachtig uitgewerkt in “Liefhebben een Kunst een Kunde”. Ik kan iedereen dit boek aanbevelen.
Wij–zij-denken
Strikte scheiding tussen “eigen groep” (goed, zuiver, uitverkoren) en “buitenstaanders” (misleid, slecht, gevaarlijk).
Empathie is conditioneel: gevoelens – voor zover aanwezig en niet begraven in de schaduw – worden gereserveerd voor groepsleden.
Angst- en schuldmechanismen
Gedrag wordt gestuurd via angst voor straf, uitsluiting of dreiging met hel en verdoemenis.
Angst voor Gods straf, de duivel, de hel of de boze buitenwereld wordt gebruikt om de groepscohesie te versterken.
De cohesie die daardoor ontstaat, is oppervlakkig en niet bestand tegen de tijd, want zij is niet gebaseerd op werkelijk contact, maar op gedeelde angsten, zwakheden en een gezamenlijk gecreëerde negatieve identiteit naar de buitenwereld.
Voor het individuele sektelid geldt: de groepsband die ontstaat door angst, verdampt en lost op in het niets, zodra het groepslid minder angstig wordt.
De primaire motivatie om erbij te willen horen is dan verdwenen en het vertrekkende sektelid vraagt zich ineens verbaast af wat hij had met die mensen.
Het antwoord is: angst, maar zodra iemand dat is ontgroeid, vervaagt de herinnering daaraan net zo snel als de band met die sekteleden.
Veel volwassenen in sekten nemen de dogma’s niet serieus – ze nemen ze met een korrel zout of ze nemen ze voor lief – omdat de voordelen van het bij een groep horen opwegen tegen de nadelen.
Kinderen hebben de kloof tussen woord en daad bij ouderen scherp in de gaten. Zij zien dat volwassenen niet congruent gedrag vertonen dat in strijd is met de dogmatische leer, terwijl zij als kind voor het minste geringste streng bestraft worden. Als kind in een sekte leer je daardoor dat je volwassenen niet kunt vertrouwen, want ze zeggen dit en doen dat.
Congruentie in woord en gedrag is belangrijk in de opvoeding van kinderen. In sekten ontbreekt dit vaak, doordat geen enkele volwassene kan voldoen aan de extreme volmaaktheidseisen van de religie.
Hoe hoger de volmaaktheidseisen, hoe hypocrieter en leugenachtiger de gelovige. Goed en kwaad worden rekbare begrippen die mogen worden aangepast naar gelang de situatie.
Dit alles is voor kinderen verstandelijk niet te bevatten en creëert een vorm van cognitieve dissonantie die het kind niet kan oplossen.
Dat is niet alleen een grote psychische last maar ook beschadigend, want hypocriet gedrag wordt genormaliseerd en kinderen ontwikkelen geen gezond intern moreel kompas. Zij leren de lat voor zichzelf extreem hoog te leggen (perfectionisme, streven naar volmaaktheid), of juist extreem laag (want het maakt toch niets uit).
Gevolg: sekten kenmerken zich door een low- trust-cultuur.
Hoge uitstapdrempel
Formeel mag men vertrekken, maar feitelijk leidt vertrek tot sociale breuk, schaamte, intimidatie of dreiging. De meeste mensen kunnen die nadelen pas verdragen als zij tot in de diepste kern begrijpen hoe het systeem van de sekte werkt en hoe hen dat beperkt.
Pas dan voelt afstand nemen als bevrijdend, maar vanwege de hoge sociale prijs kunnen mensen er toch voor kiezen om te blijven.
Gevolg: In een sekte is niets wat het lijkt.
Dit maakt het tot een extreem ongezonde omgeving voor kinderen, jongeren en andere kwetsbaren.
Controle over dagelijks leven
De groep reguleert relaties, seksualiteit, tijdsbesteding, kleding, denken en voelen—vaak tot in detail. De natuurlijke ontwikkeling van het kind wordt geweld aan gedaan.
Carl Jung zou zeggen: Alles wat er in de jeugd niet mag zijn en niet tot ontwikkeling mag komen, belandt in het onbewuste: de schaduw. Is iemand eenmaal volwassen, dan is het zijn taak om zijn schaduwinhouden te ontdekken en te integreren in de bewuste persoonlijkheid. Dit is het individuatieproces.
Hoe langer iemand wacht om daarmee te beginnen, hoe langer het duurt voordat hij de mens wordt die hij in potentie is. Sommige bereiken dat punt nooit.
De ziel van de mens weet dat het beperkt wordt, ook al doet de psyche moeite om dat te ontkennen. De ziel liegt niet en spreekt via gevoelens en dromen. Een ziel die niet mag leven wordt depressief. Elk leven dat niet mag leven wordt depressief.
Vooral vrouwen in sektarische omgevingen worden depressief omdat ze moeten leven als een plant in een pot op de vensterbank; ze zijn niet dood maar leven ook niet.
Conditionele menselijke waardigheid
Waarde en acceptatie zijn afhankelijk van loyaliteit en conformiteit. Afvalligen verliezen status of menselijkheid.
Ook hier geldt weer: veel mensen kiezen liever eieren voor hun geld en blijven bij de sekte, maar zonder dat zij de dogma’s nog langer onderschrijven.
Hoe strenger en autoritairder het systeem, hoe meer dit het geval is en hoe groter de poppenkast en het toneelspel.
Ik heb als volwassene mensen gesproken die in de kerk zaten waarin ik als puber verbleef. In die tijd dacht ik dat deze mensen helemaal “in de Heer” waren. Ze vertelden mij nu dat ze er nooit in geloofd hadden, maar dat het wel gezellig was en leuk voor de kinderen.
Ik vond dat shockerend om te horen. Niet het feit dat ze er niet in geloofden, maar dat ze destijds deden alsof en ook nog in het bijzijn van minderjarigen, waaronder hun eigen kinderen.
Ik vind het onbegrijpelijk hoe volwassenen zo hypocriet kunnen zijn over zoiets precairs als geloof. Als je er niet (meer) in gelooft dan moet je de consequenties aanvaarden en vertrekken.
Het komt hier regelmatig langs dat mensen uit sociale motieven besluiten om toch te blijven en daar kan ik begrip voor hebben, hoewel ik het onverstandig vind. Wat deze mensen in elk geval niet moeten doen is kinderen voorliegen. Als dat liegen al begint in de kindertijd wat moet er dan van die kinderen worden?
Cognitieve afsluiting
Informatie van buiten wordt gewantrouwd of gedemoniseerd. Alternatieve bronnen zijn “gevaarlijk”.
Ook hoger opgeleiden kunnen zo denken (compartimentalisatie).
Cognitieve afsluiting is, net als veel andere sektarische kenmerken, een afweermechanisme voor onaangename gevoelens. Iemand is daardoor niet alleen emotioneel onbereikbaar, maar ook cognitief. Zowel voor zichzelf als voor de buitenwereld. Deze mensen zijn niet vatbaar voor rationele argumenten, het is alsof je tegen een muur praat. De functie die de religie voor hen heeft is kennelijk te belangrijk om op te geven.
Morele externalisering
Goed en kwaad worden bepaald door regels of autoriteit, niet door een intern moreel kompas.
“Intellectuele en morele integriteit kunnen niet worden geschonden zonder schade te doen aan de gehele persoonlijkheid.” [3]
Idealisering van lijden
Lijden door de groep wordt gezien als teken van zuiverheid, uitverkiezing of trouw. Lijden verstevigt de groepsbinding.
Dat dit lijden wordt veroorzaakt door het eigen gedrag wordt ontkend en geprojecteerd op de buitenwereld.
Psychologische regressie
Leden worden afhankelijker, minder autonoom en dragen verantwoordelijkheid uit aan de groep of leider.
Freud noemt dat “infantilisering” of “collectieve regressie”.
“Wanneer een doctrine, hoe irrationeel ook, macht heeft verworven in een maatschappij, zullen miljoenen mensen erin geloven, liever dan zich verbannen en geïsoleerd te voelen.” [4]
Tot slot
Niet alle kenmerken hoeven even sterk aanwezig te zijn en ook relatief gezonde geloofsgemeenschappen kunnen sektarische trekken hebben.
Voldoet een religieuze beweging aan veel van deze kenmerken dan is het een sektarisch gezelschap.
Een sekte is een machtssysteem dat verbondenheid creëert door autonomie af te breken.
Of compacter:
Waar zekerheid wordt gekocht met gehoorzaamheid, is de kans groot dat het om een sekte-achtig systeem gaat.