“Door het feit alleen dat hij tot een georganiseerde massa behoort, daalt de mens verscheidene sporten op de ladder der beschaving. In zijn afzonderlijkheid was hij misschien een ontwikkeld individu, in de massa is hij een barbaar.” [1]

We zagen eerder de kenmerken van ongezonde gelovigen voorbij komen en in sekten zijn die bij uitstek te vinden.

Desondanks wil ik ook de kenmerken van sektariërs noemen, want iedere gelovige kan een of meer ongezonde kenmerken hebben, maar overtuigde sektariërs hebben veel van die kenmerken en dan uitvergroot.

Sekteleden zijn niet per se klinisch ziek, maar het sociale systeem van de sekte zet de psychische gezondheid van sekteleden wel systematisch onder druk (vooral bij de kwetsbaren).

• Een sekte maakt mensen niet automatisch psychisch ziek

• Veel sekteleden functioneren oppervlakkig normaal (werk, gezin, sociale rollen)

• Het probleem zit niet in de symptomen, maar in structurele onderliggende ontwikkelingsbeperkingen

We spreken ook niet over psychopathologie, maar over een sociaal systeem dat structureel onverenigbaar is met gezond volwassen psychisch functioneren.

Hieronder volgen de kenmerken van mensen die uit overtuiging lid zijn van een sekte.

1. Autonomie → structureel ondermijnd

Psychische gezondheid vraagt om zelfgekozen overtuigingen en eigen verantwoordelijkheid, niet om opgedrongen “waarheden”.

Bij overtuigde sekteleden:

• keuzes zijn “vrij”, zolang ze maar samenvallen met de leer…

• afwijken activeert schuld, angst en de dreiging om uit de groep verstoten te worden

Gevolg: autonomie en vrijheid zijn voorwaardelijk: binnen de grenzen van de leer.

2. Realiteitszin → gefilterd

Psychische gezondheid vraagt om het onderscheid kunnen maken tussen feit, interpretatie en betekenis.

Bij sekteleden:

• realiteit wordt geïnterpreteerd via het doctrinefilter

• tegensprekende informatie wordt geduid vanuit een theologisch kader en afgewezen

Gevolg: wereldvreemdheid door systematische afsluiting voor andere denkbeelden.

3. Emotionele regulatie → extern gestuurd

Psychische gezondheid vraagt erom emoties te kunnen verdragen zonder die te blokkeren of erdoor overweldigd te worden.

Bij sekteleden:

• angst en schuld worden actief ingezet om emoties te onderdrukken

• emoties worden continue beoordeeld en veroordeeld: “dit gevoel is fout”

• sombere gevoelens en depressiviteit worden gezien als normaal of, indien herkend als depressiviteit – hetgeen niet vanzelfsprekend is – gelabeld als lijden voor het goede doel

Gevolg: emoties worden niet begrepen, maar onderdrukt, niet doorleefd, anders gelabeld.

Gevolg: emoties worden niet op volwassen wijze geïntegreerd.

Carl Jung schrijft in “Psychologie en Religie”:

“De patiënt probeert voortdurend te ontkomen aan de behoeften van zijn gevoelsleven.” [2]

4. Identiteitsintegratie → versmolten

Psychische gezondheid vraagt om een meervoudige, samenhangende identiteit en bijbehorend gedrag.

Bij sekteleden:

• identiteit = lidmaatschap

• twijfel voelt als zelfverlies

Gevolg: identiteit is smal en kwetsbaar, maar voelt juist daardoor “zeker”, resulterend in een opgeblazen ego en overdreven zelfverzekerd gedrag.

5. Betekenisgeving → uitbesteed

Psychische gezondheid vraagt om eigen persoonlijke zingeving, ook in onzekerheid.

Bij sekteleden:

• betekenis is van anderen geleend en kant-en-klaar

• lijden wordt verklaard door doctrine (schuld buitenwereld / lijden voor het goede doel)

Gevolg: existentiële vragen worden genegeerd, niet doorleefd.

Dat dit gebeurt in naam van een religie maakt het extra zuur.

6. Relationele verbondenheid → conditioneel

Psychische gezondheid vraagt om gelijkwaardige relaties waarin sprake is van wederkerigheid en waarin verschillen worden gewaardeerd.

Bij sekteleden:

• verbondenheid is sterk, maar afhankelijk van loyaliteit

• buitenstaanders zijn moreel minderwaardig

Gevolg: contact met mensen buiten de groep verloopt zonder oprechte interesse en werkelijk contact, doordat men de ander principieel afwijst.

Dit kan resulteren in onderhuidse of openlijke vijandigheid jegens mensen die hen geen vlieg kwaad hebben gedaan, of hen zelfs goed gezind zijn.

Erich Fromm schrijft in “Liefhebben een Kunst een Kunde”:

“Als een mens slechts één ander mens liefheeft en onverschillig is tegenover de rest van zijn medemensen, dan is zijn liefde geen liefde maar een symbiotische binding of een verruimd egoïsme. Naastenliefde is liefde voor alle mensen, zij wordt gekenmerkt door het volslagen ontbreken van exclusiviteit.” [3]

 

7. Onzekerheidstolerantie → laag

Psychische gezondheid vraagt om het niet alles zeker weten en het verdragen van twijfel en onzekerheid.

Waarheid is geen onwrikbaar gegeven maar een persoonlijke zoektocht die het leven tot een interessante en avontuurlijke ontdekkingsreis maakt.

Voor sekteleden geldt:

• twijfel is een bedreiging voor de door anderen bepaalde onwrikbare waarheid

• zekerheid wordt krampachtig vastgehouden

Gevolg: innerlijke rust wordt gekocht met het afweermechanisme rigiditeit.

8. Morele verantwoordelijkheid → buiten zichzelf gelegd

Psychische gezondheid vraagt: een intern moreel kompas.

Bij sekteleden:

• goed/fout wordt bepaald door leer of leider

• persoonlijke afweging is secundair

Gevolg: geen intern moreel kompas en geen morele volwassenheid.

Erich Fromm zegt daarover in “Psychoanalyse en Religie”:

“In de humanistische religie is de stem van het geweten niet de stem van de geïnternaliseerde autoriteit, maar de eigen stem van de mens, de bewaker van onze integriteit die ons tot onszelf terugroept, wanneer wij gevaar lopen onszelf te verliezen. Zonde is niet op de eerste plaats zonde tegen God, maar zonde tegen onszelf.” [4]

9. Zelfreflectie → selectief

Psychische gezondheid vraagt: kritisch kunnen kijken naar eigen overtuigingen.

Bij sekteleden:

• zelfreflectie is toegestaan zolang zij het systeem bevestigt

• kernveronderstellingen zijn onaantastbaar

Gevolg: zelfkennis is beperkt, reflectie zonder zelfcorrectie.

10. Ontwikkelingsvermogen → gefixeerd

Psychische gezondheid vraagt: openheid voor verandering en groei.

Bij sekteleden:

• waarheid is voltooid

• ontwikkeling betekent verdieping, geen herziening

Gevolg: psychische ontwikkeling stagneert in een vroeg stadium.

Overkoepelend patroon (de kern)

Wat overtuigde sekteleden kenmerkt, is niet:

• domheid

• zwakte

• krankzinnigheid

maar dit: psychische stabiliteit wordt verkregen door autonomie op te offeren.

Dat levert: zekerheid, rust en duidelijkheid, maar tegen de prijs van:

• vrijheid

• zelfkennis

• groei

• morele volwassenheid

• volwassen verantwoordelijkheid

Waarom dit zo hardnekkig is

Voor het individu voelt het systeem:

• beschermend

• betekenisvol

• coherent

Juist daarom is het van binnenuit nauwelijks zichtbaar dat er iets ontbreekt. Zoals vaak wordt gezegd in de klinische psychologie:

Wat je beschermt tegen angst, beschermt je ook tegen waarheid.

 

Tot slot

“Heelwording van mens en God kunnen alleen het werk zijn van mensen die de grote levensstrijd niet uit de weg gaan, maar zoals Job moedig verwerken wat hun overkomt.” [5]

Overtuigd lidmaatschap van een sekte is structureel onverenigbaar met meerdere kerncriteria van psychische gezondheid.

Niet omdat de leden allemaal ziek zijn, maar omdat het systeem volwassen psychisch functioneren systematisch vervangt door gehoorzaamheid.

Of scherper: Waar geestelijke gezondheid autonomie vereist, vereist de sekte onderwerping.

Dat spanningsveld kan niet worden opgelost, alleen lijdzaam worden verdragen. Wil men dit niet dan moet men de sekte verlaten.

 

 

 

[1] Sigmund Freud. Het ik en de psychologie der massa. (1921; Ned. vert. Jaartal niet vermeld). Inleiding.

[2] Carl G. Jung. Psychologie en religie. (1940/1980). Hoofdstuk 2.

[3] Erich Fromm. Liefhebben een Kunst een Kunde. (1956/1986). Hoofdstuk 11.

[4] Erich Fromm. Psychoanalyse en Religie. (1950/1976). Hoofdstuk 4.

[5] Carl Gustav Jung. Antwoord op Job (1952/1998). Inleiding (door Hugo van Hoorewhege).