Kennis is de sleutel tot vrijheid. De secularisatie in het Westen is “veroorzaakt” door kennis. Veel mensen die de kerk verlieten waren niet faliekant tegen religie in het algemeen, maar veel christenen kregen meer en meer moeite met sommige dogma’s. Denk aan het dogma dat mensen zondig zijn en Jezus nodig hebben om hen te bevrijden van die zonden, door het letterlijk nemen van Jezus’ opstanding uit de dood nadat hij voor hun zonden aan het kruis was gestorven.

Dat is een narratief waar moderne mensen moeite mee hebben en terecht, want dit soort verhalen moet je niet letterlijk nemen. De opstanding uit de dood is een archetypisch verhaal dat gaat over de cyclus van leven en dood, zoals die ook in de natuur zichtbaar is in de seizoenen; in de herfst vallen de blaadjes van de bomen, in de winter keert de natuur naar binnen, in de lente komt er nieuw leven en in de zomer bloeit dat leven volop. 

Met mensen gaat het precies zo: er is een cyclus gaande van het gedateerd raken van oude denkbeelden en gedragspatronen, gevolgd door een periode van naar binnen keren en bezinning, het ontstaan van nieuwe levenslust en het volop leven van die nieuwe werkelijkheid. De dood van Jezus en zijn opstanding symboliseert die cyclus.

Als je die oude verhalen symbolisch uitlegt dan zijn ze ineens weer zinvol en kun je er iets mee, zelfs als je niet gelovig bent, want die seizoenmatige patronen gelden voor elk mens, ongeacht of je gelovig bent of niet. Religies die heilige boeken letterlijk nemen spreken mensen maar tijdelijk aan, want mensen staan niet stil; zij ontwikkelen zich. Er komt altijd een moment waarop zo’n religie de mens niet meer dient en hen beperkt in hun ontwikkeling.

Hetzelfde geldt voor de Islam. Ook die religie heeft verhalen die letterlijk worden genomen en dat kan een periode prettig zijn om dat voor waar aan te nemen. Echter, bij gezonde mensen komt er altijd een fase waarin die verhalen hen niet meer dienen. De groene blaadjes van het geloof gaan dood en er volgt een periode van bezinning. In een natuurlijke situatie volgt er daarna een nieuwe fase van leven, waarin nieuwe inzichten leidend zijn en er een nieuwe bloeiperiode volgt.

Het verschil tussen het Christendom en de Islam is dat je in het Christendom vrij bent om je eigen pad te lopen. De Bijbel stimuleert dat ook nadrukkelijk. Geloof is in de Bijbel een persoonlijke zaak, niet een sociale verplichting. In de Islam is dat andersom, want daarin ligt de nadruk op de gemeenschap van gelovigen. Een moslim is niet vrij om het geloof te bekritiseren en zijn eigen pad te gaan. Dit maakt dat veel moslims gevangen blijven zitten in de periode van herfst en winter, zonder dat de lente en de zomer ooit de kans krijgen om te verschijnen.

Kennis kan moslims helpen om los te komen uit de dogma’s die hen gevangen houden in de herfst en de winter. Zonder kennis komen zij er niet van los. Ik denk daarom dat het Westen moet inzetten op het verspreiden van kennis onder moslims. Veel moslims bevinden zich in een kennis-vacuüm. Enerzijds lopen zij aan tegen de beperkingen van de islamitische dogma’s, maar zij weten niet dat er kennis is die hen kan helpen om hun situatie te duiden en stappen te zetten in hun ontwikkeling.

Daarom is het goed om hen die kennis aan te reiken. Ook veel Westerse mensen hebben die kennis niet en daarom roepen zij maar wat als het over religie gaat. Zij vinden bijvoorbeeld dat alle religies gelijk zijn en dat je moslims daarom niet moet lastigvallen met kritiek op hun religie. Dit standpunt getuigt van een groot gebrek aan kennis. Grootheden zoals Sigmund Freud, Carl Jung, Erich Fromm en vele anderen hebben grote werken geschreven over de psychologie van religie. Georganiseerde religies zijn sociale systemen die wetenschappelijk kunnen worden onderzocht. Gelovigen gedragen zich op een bepaalde manier en gedrag is het domein van de sociale wetenschappen.

Met deze kennis kunnen wij objectief vaststellen of religieuze opvattingen en gedragingen de psychische gezondheid van de gelovigen bevorderen of juist beperken. Alle reden om deze kennis te verspreiden en los te komen uit vooroordelen die gebaseerd zijn op een gebrek aan kennis.

Om moslims te helpen begrijpen welke elementen van de Islam psychisch beperkend zijn, heb ik ChatGPT gevraagd daar een opsomming van te geven. Dat doe ik om moslims te laten zien wat de mogelijkheden zijn en hen te stimuleren deze vragen ook zelf aan een AI tool te stellen. Kennis is het begin der wijsheid. Ook niet-moslims kunnen AI gebruiken om hun kennis over het fenomeen religie te vergroten. Hieronder volgt daarom een opsomming van 40 psychisch ongezonde kenmerken van de Islam. 

Chat, geef een opsomming van de psychologisch ongezonde aspecten van de Islam.

ChatGPT:

Eerst een kanttekening: alle religies kunnen ongezonde kenmerken hebben. Vanuit een psychologisch perspectief zou je de volgende potentieel ongezonde kenmerken van islambeleving kunnen onderscheiden.

1. Dogmatisch denken

Beperkt kritisch onderzoek van leerstellingen en overtuigingen.

2. Angst voor de hel

Versterkt chronische angst en schuldgevoelens.

3. Schuldcultuur

Veel nadruk op zonde en morele tekortkomingen.

4. Eer- en schaamtecultuur

De reputatie van familie of gemeenschap is belangrijker dan individuele behoeften.

5. Sterke sociale controle

Gedrag wordt voortdurend beoordeeld door de groep.

6. Onderdrukking van twijfel

Twijfel wordt gezien als spiritueel falen.

7. Autoriteitsafhankelijkheid

Zelfstandig denken maakt plaats voor gehoorzaamheid aan religieuze autoriteiten.

8. Fatalisme

Het gevoel dat alles al vastligt verzwakt initiatief.

9. Wij-zij-denken

Een scherpe scheiding tussen gelovigen en ongelovigen bevordert vijanddenken en versterkt het slachtoffer-narratief.

10. Moreel absolutisme

Weinig ruimte voor nuance of context; het geweten wordt “uitbesteed”.

11. Conformisme

Groepsaanpassing krijgt voorrang boven authenticiteit.

12. Identiteitsfusie met de groep

De persoonlijke identiteit raakt sterk verweven met de religieuze identiteit.

13. Angst voor afwijzing

Afwijken van groepsnormen levert sociale uitsluiting op.

14. Emotionele onderdrukking

Boosheid, verdriet of seksuele gevoelens kunnen worden onderdrukt en geprojecteerd op de buitenwereld.

15. Seksuele schuldgevoelens

Seksualiteit wordt gekoppeld aan schaamte en angst.

16. Verminderde autonomie van vrouwen

Beperkt persoonlijke vrijheid en ontwikkeling.

17. Beperking van partnerkeuze

Kan conflicteren met individuele behoeften.

18. Angst voor afvalligheid

Het verlaten van het geloof is niet toegestaan en veroorzaakt grote psychische druk.

19. Intellectuele afhankelijkheid

Moeilijke vragen worden beantwoord met beroep op autoriteit.

20. Externe moraal

Gedrag wordt gestuurd door regels in plaats van een innerlijk geweten.

21. Cognitieve dissonantie

Botsingen tussen moderne kennis en religieuze overtuigingen veroorzaken spanningen.

22. Schuld door normale menselijke impulsen

Gedachten en gevoelens kunnen als moreel problematisch worden ervaren.

23. Zwart-witdenken

Complexe vraagstukken worden gereduceerd tot goed versus fout.

24. Zelfcensuur

Mensen durven bepaalde gedachten niet uit te spreken.

25. Angst voor goddelijke observatie

Het idee voortdurend beoordeeld te worden veroorzaakt stress.

26. Onderdrukking van individualiteit

Persoonlijke voorkeuren worden ondergeschikt aan groepsnormen.

27. Gehoorzaamheid als hoogste deugd

Beperkt de ontwikkeling van zelfstandige oordeelsvorming

(KS. Freud noemt dit het infantiliserende effect van orthodoxe religies).

28. Overwaardering van zekerheid

Twijfel en onzekerheid worden slecht verdragen.

29. Afhankelijkheid van religieuze identiteit

Zelfwaardering raakt volledig verbonden met geloofsgetrouwheid.

30. Morele perfectionistische druk

Een voortdurend gevoel tekort te schieten.

31. Angst voor sociale schande

Beslissingen worden gestuurd door reacties van familie/geloofsgenoten.

32. Beperkte openheid voor andere wereldbeelden

Remt de intellectuele ontwikkeling.

33. Verminderd gevoel van persoonlijke verantwoordelijkheid

Wanneer alles aan Gods wil en aan de wil van de geloofsgemeenschap wordt toegeschreven.

34. Bevestigingsvooroordeel

Tegenstrijdige informatie wordt afgewezen.

35. Belemmering van psychologische individuatie

Een begrip dat sterk voorkomt bij Carl Jung: het ontwikkelen van een eigen, zelfstandige persoonlijkheid wordt tegengegaan.

36. Afhankelijkheidsrelatie met een autoritaire God

Een thema dat uitgebreid werd besproken door Erich Fromm. Volgens Fromm wordt een religie psychologisch ongezond wanneer gehoorzaamheid belangrijker wordt dan rede, persoonlijke groei en medemenselijkheid.

37. Angst voor afwijkende gedachten

Leidt tot piekeren en dwangmatige controle van gedachten.

38. Verminderde tolerantie voor ambiguïteit

De behoefte aan absolute antwoorden beperkt psychologische flexibiliteit.

39. Onderdrukking van kritische nieuwsgierigheid

Onderzoekende vragen worden als bedreigend ervaren.

40. Existentiële afhankelijkheid

Het gevoel dat betekenis uitsluitend van buitenaf komt, in plaats van uit eigen ervaring.

De vraag voor psychologen is doorgaans niet welke religie iemand aanhangt, maar in hoeverre een overtuigingssysteem autonomie, kritisch denken, empathie, zelfontwikkeling en psychologische flexibiliteit bevordert of juist belemmert.

Einde Chat.

Wie na het lezen van deze 40 minpunten de Islam nog steeds een gezonde religie vindt, lijdt aan cognitieve dissonantie. Cognitieve dissonantie ontstaat als de feiten in tegenspraak zijn met wat men gewend is te vinden. Mensen gaan dan in de ontkenning. Die ontkenning is een vorm van zelfbescherming en dat is menselijk.

Vaak moet er een crisis ontstaan (herfst/winter) om te stoppen met het ontkennen van de feiten. Veel moslims hebben deze feiten allang erkend en zij beschouwen zichzelf als “cultureel moslim”. Je kunt namelijk niet je hele leven blijven geloven in iets dat aantoonbaar slecht is voor je psychische gezondheid. Veel moslims doen dit dan ook niet. De meeste moslims zijn daardoor alleen in cultureel opzicht moslim.

Degenen die de Koran wel serieus nemen, is een minderheid en dat is een goede zaak, want geloven in dogma’s die je gezondheid schaden is destructief. Veel moslims blijven zich wel als moslim presenteren omdat dit gelet op de interne sociale controle handiger is. De variatie van gelovige christenen en culturele christenen is er ook in het Christendom.

Het is mijn overtuiging dat veel moslims liever niets meer met de Islam te maken zouden willen hebben, ware het niet dat zij zich er door de sociale controle niet aan kunnen onttrekken. Het lidmaatschap van de groep gelovigen en de veiligheid van de groep vormt de ruggengraat van de Islam. Het verbod op kritiek op de Islam en het verbod om de Islam te verlaten creëert echter een gevoel van onveiligheid: die zogenaamde veiligheid is voorwaardelijk. Je bent veilig zolang je in je hok blijft. Voorwaardelijke veiligheid is geen veiligheid, maar gevangenschap.  

Religie moet helpen om de mensen te worden die zij in potentie zijn. Religies die dat niet doen of zelfs actief belemmeren, mogen zichzelf een religie noemen, dat is niet verboden, maar het zijn geen religies die navolgingswaardig zijn. 

Voor wie meer wil lezen over de psychologische aspecten van religie en in het bijzonder de Islam, raad ik mijn laatste publicatie aan: “Geloof, Psychologie en Gezondheid”. In dit boekje stel ik ChatGPT 20 vragen over dit onderwerp en voorzie ik de antwoorden van commentaar en citaten uit mijn fysieke bibliotheek.