Hoofdstuk 2. De Nederlandse cultuur versus de politiecultuur
De Nederlandse cultuur
‘Een bedrijf in West-Europa zal ruimte moeten bieden aan het hier gangbare individualistische waardepatroon.’ [1]
Organisaties bestaan niet in een cultureel vacuüm, maar in een nationale en regionale culturele context. Medewerkers komen daardoor de organisatie binnen met een bepaalde culturele achtergrond en die verdwijnt niet als zij de organisatie betreden.[2] In het geval van de Nationale Politie komen de meeste medewerkers de organisatie binnen als autochtone Nederlanders.
De Nederlandse samenleving kenmerkt zich in grote lijnen door een individualistische cultuur en daaruit volgt dat de meeste politiemensen van huis uit zijn gesocialiseerd als individualist, dat is hun primaire basisvorming.
De politieorganisatie kenmerkt zich aan de andere kant door een collectivistische cultuur, waar het overal in de basis draait om ploegen en teams. De politiecultuur kenmerkt zich daardoor als een interessante, maar complexe mix van individualisme en collectivisme. De vraag doet zich voor hoe die mix van tegenstrijdige culturele krachten inwerkt op het welzijn en de gezondheid van politiemensen.
‘Hoe kunnen de enorme krachten binnen de mens zelf vrijgemaakt en productief gebruikt worden?’ [3]
Uiteraard zijn culturen niet alleen maar individualistisch of collectivistisch, er zijn altijd gradaties en subculturen. Politiemensen met een andere etnische achtergrond komen vaak uit minder individualistische culturen en daardoor werken zij op een andere manier samen.
Mijn waarneming is dat deze collega’s van nature goede teamspelers zijn, gewoon doordat zij uit socialere culturen komen. Ik ken persoonlijk geen politiemensen met een andere culturele achtergrond die zich gedragen als ‘eigenheimers’. Nederlandse politiemensen die zich zo gedragen ken ik genoeg, ik ben er zelf ook één. Andere culturen werken anders samen, dat zag ik bij de marine en dat zie ik bij de politie. Hoe dan ook, de meerderheid van het politiepersoneel bestaat uit autochtone blanke Nederlanders en de individualistische basisvorming die zij van huis uit hebben meegekregen nemen zij mee naar de politiewerkvloeren, waar de nadruk ligt op ploegen en teams.
Amerikanen en Chinezen
‘Het is niet zo moeilijk om in te zien waarom bedrijfsculturen een geringere invloed hebben op de waardeontwikkeling bij mensen dan nationale culturen. Immers, in ongeveer de eerste tien levensjaren worden de meeste waarden bij jonge mensen ontwikkeld. In deze jaren maken zij zich de waarden van de nationale cultuur eigen. Is men eenmaal opgegroeid, dan volgt toetreding tot bedrijven. Het overgrote deel van onze waarden heeft zich dan al uitgekristalliseerd.’ [4]
In het boek ‘Allemaal andersdenkenden, omgaan met cultuurverschillen’, verwijst Hofstede naar het onderscheid tussen individualistische samenlevingen en collectivistische samenlevingen.[5] In zijn boek beschrijft hij een experiment uit 1989, waarin Amerikaanse en Chinese werknemers participeerden. Amerikanen representeren bij uitstek het individualistische arbeidsethos, terwijl Chinese werknemers model stonden voor een collectivistische (communistische) cultuur.
In het experiment moesten beide groepen taken uitvoeren, zoals het schrijven van memo’s en het beoordelen van plannen en sollicitatieformulieren. De helft van de deelnemers van ieder land kreeg een individuele opdracht en de andere helft een groepsopdracht. Van deze groepen moest de ene helft het werk anoniem inleveren en de andere helft moest de eigen naam eronder vermelden.
De Chinezen bleken het beste te presteren in groepsverband en wanneer zij hun opdracht anoniem moesten inleveren. De slechtste prestatie leverden zij wanneer zij individueel moesten werken en hun naam onder het werk moesten vermelden. Bij de Amerikanen was het precies andersom, zij presteerden het beste als zij individueel werkten en hun naam onder het product moesten zetten. Amerikanen presteerden echter ‘hopeloos slecht’ bij groepsopdrachten waarbij zij anoniem bleven.
De Nederlandse samenleving is fundamenteel anders dan die in de Verenigde Staten. Nederland is in vergelijking met de Verenigde Staten nog steeds een verzorgingsstaat, maar in de kern zijn beiden individualistisch, net als veel andere westerse democratieën. De vrijheid die de democratie biedt, is stimulerend voor de ontwikkeling van het individu.
‘Een organisatie heeft te maken met de landsaard van het land.’ [6]
Politiemensen kunnen natuurlijk prima in teamverband werken, dat kunnen Amerikanen ook. De moraal van het verhaal is wel dat je Nederlanders niet moet laten werken onder Chinese condities, anders bestaat het risico dat zij net als Amerikanen gedemotiveerd raken en slechter gaan presteren. Dit roept bij sommige lezers misschien de vraag op of Nederlanders nog wel met goed fatsoen in groepsverband kunnen werken.
Dat kunnen zij prima, maar het gaat om de manier waarop er wordt samengewerkt. Nederlanders gaan, net als Amerikanen, liever niet anoniem of als kloon van hun collega door het leven. Op straat is het drukken van een individueel stempel niet altijd mogelijk, maar aan het bureau vinden politiemensen het fijn als zij een herkenbare taak hebben en daarvoor persoonlijk worden gewaardeerd. De politieorganisatie doet er daarom goed aan oog te hebben voor de Nederlandse culturele achtergrond van medewerkers en geen onrealistische sociale eisen aan hen te stellen die zij niet onafgebroken kunnen waarmaken.
‘Een mens is er niet tevreden mee ‘menselijk’ behandeld te worden; hij wil ‘persoon’ zijn en als persoon – Jan of Piet – worden erkend en aanvaard.’ [7]
Als medewerkers worden uitgenodigd om ‘uit de kast te komen als zelfstandig denkende wezens’ dan kan dit leiden tot positieve uitkomsten, zowel voor het individu als voor de organisatie. Een Nederlandse eigenheimer die zich passief conformeert, wordt namelijk nooit een uitstekende teamspeler. Het is beter als medewerkers zelfbewust in hun kracht gaan staan als weldenkende individuen en van daaruit de samenwerking zoeken. Dit levert meer op dan conformisme, zowel voor het individu als voor de organisatie.
Het gaat hierbij om de balans, want doorschieten in solistisch individualisme is niet wenselijk, net zo min als passief conformisme dat is. Leidinggevenden en medewerkers moeten daarom samen een balans zien te vinden die het beste werkt en die balans is voor iedereen anders. Meer balans tussen eigenbelang en teambelang betekent minder werkstress, meer werkplezier en meer productiviteit.
‘Cultuur is alleen vruchtbaar, dat wil zeggen werkt alleen stabiliserend als stimulerend en innoverend, indien zij de uitersten van traditionalisme en individualisme weet te vermijden. Er zijn geen harde richtlijnen en het is moeilijk aan te geven waar traditie ophoudt stimulerend te zijn en begint te verstikken.’ [8]
Politiewerk in migrantenwijken
Organisaties die zich aanpassen aan hun omgeving zijn vaak succesvol.[9] Voor de politie is die omgeving de ene keer een blanke wijk en de andere keer een wijk met veel migranten. Dit kan problemen opleveren met de aansluiting van politieteams op de bevolking in die wijken. Ik denk dat Nederlandse politiemensen zich ervan bewust moeten zijn dat zij van huis uit individualisten zijn en veel migranten niet.
Politiemensen bekijken migranten door hun individualistische bril, terwijl migranten Nederlanders (met verbazing) bekijken door een sociale bril. Als politiemensen zich bewust worden van dit feit dan kunnen zij zowel hun eigen gedrag als dat van migranten beter begrijpen.
Het is niet alleen belangrijk dat autochtone Nederlandse politiemensen cultuurverschillen begrijpen, maar ook andersom. Iemand met een andere etnische achtergrond die bij de politie wil gaan werken moet begrijpen dat doorsnee politiemensen van huis uit individualistisch zijn gevormd.
Je ziet daardoor veel politiemensen die graag ‘hun eigen ding’ doen. Dit patroon manifesteert zich vooral bij het ouder worden, is mijn waarneming.
Bij jonge politiemensen zie je dat patroon nog niet zo, maar naarmate de leeftijd stijgt komt de ware aard van het beestje steeds prominenter naar voren. De individualistische inborst wint dan langzaam terrein op de culturele groepsdruk in de organisatie. Doordat ouderen in de meerderheid zijn, is dit proces duidelijk zichtbaar en van grote invloed op de politiecultuur.
Dit levert het voor insiders herkenbare plaatje op van in groepsverband werkende eigenheimers. Dit heeft zo zijn bijzondere charme, vooral als je er met humor naar kunt kijken, maar het aansturen van deze mensen is een vak apart en vraagt om bijzondere kwaliteiten.
Het advies dat ik aan politiemensen met een migranten-achtergrond kan geven is dat zij vooral zichzelf moeten blijven. Juist door de cultureel bepaalde natuurlijke manier waarop zij samenwerken zijn zij van grote toegevoegde waarde voor ploegen en teams. Het is goed als zij zich bewust zijn van dit verschil en niet proberen om zich te gedragen als de meerderheid, maar trots zijn op hun eigen stijl van samenwerken en dat met zelfvertrouwen doen.
Hun bijdrage is niet alleen van waarde voor het gezicht van de Nationale Politie naar de burger, maar juist ook voor de politieteams zelf. De meerderheid van politieteams bestaat uit individualistische Hollandse eigenheimers, dus de Nationale Politie is zeer gebaat bij een zelfbewuste lichting eigenheimers met andere culturele wortels.
