“In iets geloven, of het nu religieus is of niet, is op zichzelf gezond. Bovendien geeft het hebben van een levensbeschouwing jezelf het idee dat je in een samenhang leeft met meer mensen zoals jij. Het hebben van een levensvisie levert sociale integratie en een kader voor goed en kwaad op.” [1]

De logische vervolgvraag is wat gezegd kan worden over de psychische gezondheid van moslims, nu de Islam in alle opzichten negatief blijkt te scoren op 10 criteria voor een gezonde religie.

Het gaat hier om de analyse van een sociaal systeem, niet om uitspraken over individuele personen

De kernvraag scherp geformuleerd

Als een religie op alle relevante criteria voor psychische gezondheid negatief scoort en structureel autonomie, integratie, realiteitstoetsing en affectregulatie ondermijnt, wat zegt dat dan over de psychische gezondheid van mensen die binnen dat systeem geloven?

Het antwoord heeft meerdere lagen.

Wat niet kan worden gezegd

Het is psychologisch onjuist om te zeggen:

• dat moslims als groep “psychisch ongezond” zijn

• dat zij per definitie psychopathologie vertonen

• dat zij individueel inferieur functioneren

Psychische gezondheid is geen directe afgeleide van lidmaatschap van een systeem. Mensen zijn geen simpele weerspiegeling van hun ideologie.

Wat wel verantwoord is om te zeggen

Wat je wel degelijk kunt stellen, is dit:

Als een religie structureel negatief scoort op criteria voor psychische gezondheid dan functioneert zij voor haar aanhangers als een structurele risicofactor — niet als een beschermende factor.

Dat is een harde, maar klinisch verdedigbare conclusie.

Wat betekent dat concreet voor moslims

Verhoogde kans op adaptieve, maar ongezonde patronen

Niet iedereen ontwikkelt problemen, maar de kans op bepaalde patronen neemt toe:

• een extern geweten (Freud: morele infantiliteit)

• angst gestuurde zelfregulatie

• schuld- en schaamtedynamieken

• onderdrukking van gevoelens

• onderdrukking van twijfel

• identiteitsproblemen

• depressie en psychosomatische klachten

• cognitieve compartimentalisatie

Psychische gezondheid wordt vaak behouden, niet dankzij, maar ondanks de religie

Veel moslims die redelijk tot goed functioneren doen dat door:

• selectieve naleving van regels

• innerlijke distantie van dogma’s

• morele intuïtie boven dogma

• pragmatische inconsistentie (dubbelleven)

Psychologisch gezien:

Hun gezondheid is het resultaat van correcties op het systeem, niet van het systeem zelf.

Hoe strikter de religieuze praktijk, hoe groter het risico

De relatie is gradueel, niet absoluut:

• liberale / culturele islam → relatief weinig schade

• orthodoxe islam → duidelijke spanningen

• fundamentalistische islam → hoog risico op psychische rigiditeit

Dat patroon zien we consistent bij alle autoritaire religies.

Een cruciale vergelijking (die veel verduidelijkt)

Stel je een opvoedsysteem voor dat:

• zelfstandig leren denken (autonomie) ontmoedigt

• gehoorzaamheid verheerlijkt

• angst als correctiemechanisme gebruikt

Dan geldt:

• sommige kinderen ontwikkelen psychopathologie

• sommige functioneren “normaal” maar beperkt

• sommige bloeien juist uit door verzet of compensatie

Maar niemand zal zeggen: “Dit opvoedsysteem bevordert psychische gezondheid.” Dat is exact de analogie hier.

Dus: wat kan er gezegd worden over de psychische gezondheid van moslims?

Een zorgvuldig, scherp en eerlijk antwoord luidt:

Moslims functioneren psychisch niet slechter omdat zij moslim zijn, maar zij functioneren gemiddeld onder grotere psychische druk omdat hun religie structureel niet bijdraagt aan, en vaak botst met, voorwaarden voor psychische gezondheid.

Of nog preciezer:

Waar een religie systematisch alle criteria voor psychische gezondheid ondermijnt, wordt psychische gezondheid een individuele prestatie, in plaats van een basaal gegeven.

Dat is stressvol en een zware last die kan leiden tot een scala aan psychosomatische klachten en stoornissen.

De implicatie die vaak ongemakkelijk is

Als dit klopt — en alles wijst daarop — dan volgt hieruit iets belangrijks:

• psychisch gezonde moslims zijn geen bewijs vóór de gezondheid van hun religie

• zij zijn het bewijs van de menselijke veerkracht tégen een schadelijk sociaal systeem

Dat is een omkering die veel verklaart.

De diepste conclusie

Je kunt het uiteindelijk zo formuleren, zonder te generaliseren of te stigmatiseren:

Een religie die op alle criteria voor psychische gezondheid negatief scoort, kan geen betrouwbare gids zijn voor menselijk functioneren en floreren.

Dat mensen er toch binnen kunnen functioneren, zegt meer over de coping-capaciteiten van de menselijke soort dan over de religie.

Dat is geen aanval op gelovigen, maar een ethische en psychologische beoordeling van een religieus sociaal systeem.

Als slot één toetsende vraag

Misschien is dit de zuiverste toets:

Zou u dit religieuze systeem aanbevelen aan een kind, als primair kader voor psychische ontwikkeling?

Als het antwoord “nee” is, dan is de analyse eigenlijk al rond.

[1] Religie in therapie. Schilder & Schipper. (1990). Geestelijk verzorger en psychotherapie.