Sektarische kenmerken Islam & moral injury
KS. Chat, beschrijf de sektarische kenmerken van de Islam.
ChatGPT:
De sektarische kenmerken van de islam: een godsdienstpsychologische analyse
De islam bevat in bepaalde leerstellingen, religieuze tradities en gemeenschapsvormen kenmerken die vanuit de godsdienstpsychologie als sektarisch of sektarisch-potentieel kunnen worden beschouwd. Bepaalde interpretaties en praktijken kunnen mechanismen bevatten die ook worden aangetroffen bij gesloten, autoritaire religieuze groeperingen.
Het onderscheid tussen een religie en een sekte ligt vanuit psychologisch perspectief niet uitsluitend in de geloofsinhoud, maar vooral in de manier waarop een religieuze gemeenschap omgaat met autonomie, kritiek, twijfel, individuele vrijheid, afwijkend gedrag en het verlaten van de groep.
-
De aanspraak op absolute waarheid
Een belangrijk kenmerk van sektarische groeperingen is de overtuiging dat zij beschikken over de enige juiste waarheid.
De islam kent een sterke exclusieve waarheidsaanspraak. De Koran wordt binnen de orthodoxe islam beschouwd als de definitieve openbaring van Allah en Mohammed als de laatste profeet.
In soera 3:19 staat dat de godsdienst bij Allah de islam is. Soera 3:85 stelt dat een andere godsdienst dan de islam niet zal worden aanvaard.
Psychologische betekenis: wanneer een religieuze waarheid als absoluut en onaantastbaar wordt beschouwd, kan dat de ruimte voor zelfstandig kritisch denken beperken. Twijfel kan dan niet alleen als een intellectueel vraagstuk worden ervaren, maar ook als een morele of religieuze tekortkoming.
-
De scheiding tussen gelovigen en ongelovigen
Sektarische groeperingen maken vaak een scherp onderscheid tussen degenen die tot de gemeenschap behoren en degenen die daarbuiten staan.
Binnen islamitische teksten en tradities bestaan onderscheidingen tussen gelovigen (mu’minun), ongelovigen (kuffar) en huichelaars (munafiqun).
Deze categorieën hebben in verschillende theologische en historische contexten uiteenlopende betekenissen. Wanneer ze worden gebruikt om mensen moreel te rangschikken of sociale afstand te rechtvaardigen, kunnen ze een sektarische functie krijgen.
Psychologische betekenis: een sterke wij-zij-tegenstelling kan leiden tot groepspolarisatie, conformisme, wantrouwen tegenover buitenstaanders en een versterking van de eigen groepsidentiteit.
De sociale-identiteitstheorie van Henri Tajfel biedt hiervoor een bruikbaar verklaringsmodel.
-
Bestraffing van geloofsafval
Een van de duidelijkste mogelijke indicatoren van sektarische groepscontrole is de wijze waarop een gemeenschap omgaat met mensen die haar willen verlaten.
In de klassieke islamitische rechtsleer werd afvalligheid (ridda) binnen verschillende rechtsscholen onder bepaalde voorwaarden als strafbaar beschouwd, soms met de doodstraf als voorgeschreven sanctie. De juridische uitwerking en historische toepassing verschilden.
Tegenwoordig verwerpen veel moslims en islamitische denkers dergelijke straffen en verdedigen zij godsdienstvrijheid. In sommige conservatieve gemeenschappen kan geloofsafval echter nog steeds leiden tot verstoting, bedreiging of ernstige sociale druk.
Psychologische betekenis: wanneer het verlaten van een religieuze gemeenschap gepaard gaat met verlies van familie, sociale relaties, veiligheid of bestaanszekerheid, is de keuzevrijheid feitelijk beperkt.
Het individu blijft dan mogelijk niet uit overtuiging, maar uit angst voor de gevolgen van vertrek.
-
Sociale controle en gedragsregulering
Gesloten religieuze gemeenschappen kunnen zich kenmerken door uitgebreide voorschriften voor het dagelijks leven.
Binnen de islam bestaan religieuze normen over onder meer kleding, voeding, seksualiteit, huwelijk, gebed, vasten en omgang tussen mannen en vrouwen.
Het sektarische element ontstaat wanneer naleving wordt afgedwongen door familie, religieuze leiders of de gemeenschap, bijvoorbeeld via beschaming, uitsluiting, bedreiging of bestraffing.
Psychologische betekenis: voortdurende externe gedragsregulering kan de ontwikkeling van autonome zelfsturing belemmeren en afhankelijkheid van groepsgoedkeuring bevorderen.
-
Autoriteit boven het individuele geweten
In autoritaire religieuze systemen kan gehoorzaamheid aan religieuze voorschriften belangrijker worden geacht dan het persoonlijke morele oordeel.
Binnen orthodoxe islamitische tradities hebben de Koran, de soenna en de interpretaties van religieuze geleerden een gezaghebbende positie. Hoe dat gezag zich verhoudt tot persoonlijke verantwoordelijkheid verschilt sterk per stroming.
Wanneer gelovigen wordt geleerd dat zij hun eigen geweten moeten onderwerpen aan een onbetwistbare religieuze interpretatie, kan een conflict ontstaan tussen individuele moraliteit en groepsloyaliteit.
Erich Fromm maakte in dit verband onderscheid tussen autoritaire en humanistische religie.
Bij autoritaire religie ligt het zwaartepunt bij onderwerping aan een hogere macht. Bij humanistische religie staan de ontwikkeling van menselijke vermogens, verantwoordelijkheid en innerlijke vrijheid centraal.
Dat onderscheid is bijzonder bruikbaar voor het onderzoeken van islamitische gemeenschappen.
-
Angst als middel tot religieuze binding
Sektarische systemen kunnen angst gebruiken om gehoorzaamheid en groepsbinding te versterken.
De Koran bevat beschrijvingen van het paradijs, de hel, goddelijke beloning en bestraffing. De betekenis die gelovigen daaraan geven, varieert.
In gemeenschappen waar sterk de nadruk wordt gelegd op eeuwige bestraffing, goddelijke woede of de gevaren van ongeloof, kan religieuze angst een belangrijk reguleringsmechanisme worden.
Psychologische betekenis: wanneer angst structureel wordt verbonden aan twijfel, ongehoorzaamheid of het verlaten van het geloof, kan dit leiden tot schuldgevoelens, scrupulositeit, afhankelijkheid en verminderd psychologisch welbevinden.
-
Beperking van kritisch denken
Een belangrijk kenmerk van autoritaire sektarische groepen is dat bepaalde vragen niet gesteld mogen worden.
In sommige conservatieve islamitische milieus worden kritische vragen over de Koran, Mohammed, religieuze voorschriften of traditionele interpretaties ontmoedigd of als godslasterlijk beschouwd.
Het relevante criterium is of een gelovige de Koran en de interpretaties ervan zonder angst voor sancties mag onderzoeken en bekritiseren.
-
Regulering van seksualiteit en partnerkeuze
Sektarische groepen kunnen invloed uitoefenen op de meest persoonlijke levenskeuzes van hun leden.
In verschillende traditionele islamitische rechtsopvattingen bestaan voorschriften over seksuele relaties, huwelijk, partnerkeuze en de verhouding tussen mannen en vrouwen.
Wanneer familie of gemeenschap deze voorschriften onder dwang handhaaft, kunnen persoonlijke autonomie en relationele vrijheid worden beperkt.
Voorbeelden zijn druk bij partnerkeuze, sociale uitsluiting wegens een relatie buiten de geloofsgemeenschap of sancties bij afwijking van seksuele normen.
Psychologische betekenis: dergelijke controle kan leiden tot schaamte, innerlijke conflicten, geheimhouding en een spanning tussen persoonlijke behoeften en groepsverwachtingen.
-
Religieuze identiteit boven individuele identiteit
In gesloten gemeenschappen kan groepsidentiteit zo dominant worden dat persoonlijke eigenschappen, ambities en voorkeuren ondergeschikt raken.
Een individu wordt dan in de eerste plaats beoordeeld op zijn religieuze gehoorzaamheid en loyaliteit.
Dit kan de psychologische ontwikkeling beïnvloeden, vooral wanneer kinderen weinig gelegenheid krijgen om verschillende levensbeschouwingen te onderzoeken.
Vanuit de ontwikkelingspsychologie is vooral van belang of jongeren ruimte krijgen voor identiteitsvorming, exploratie en zelfstandige keuzes.
Vanuit Jungiaans perspectief kan een te sterke identificatie met een collectieve religieuze identiteit bovendien op gespannen voet staan met het individuatieproces: de ontwikkeling van een eigen, geïntegreerde persoonlijkheid.
-
Sociale uitsluiting van afwijkende leden
Een ander sektarisch kenmerk is de behandeling van mensen die afwijken van de groepsnorm.
In sommige islamitische gemeenschappen kunnen religieuze dissidenten, ex-moslims, andersdenkende moslims of mensen die traditionele leefregels afwijzen, te maken krijgen met sociale uitsluiting.
Daarbij kan het gaan om verbreking van familiecontact, reputatieschade, intimidatie of verlies van sociale ondersteuning.
Het doorslaggevende criterium is de mate waarin afwijking wordt bestraft en de vrijheid van het individu daadwerkelijk wordt aangetast.
Tien psychologische criteria voor het beoordelen van religieuze gemeenschappen
-
Autonomie
Mag ik zelfstandig mijn leven vormgeven? Heb ik de vrijheid om mijn eigen keuzes te maken, ook wanneer deze afwijken van de verwachtingen en voorschriften van mijn religieuze gemeenschap?
-
Kritisch denken
Mag ik religieuze leerstellingen, heilige geschriften en religieuze leiders openlijk bekritiseren? Kan ik vragen stellen, twijfelen en zelfstandig onderzoek doen zonder angst voor afwijzing of bestraffing?
-
Emotionele vrijheid
Mag ik mijn werkelijke gevoelens erkennen en uiten? Heb ik de vrijheid om twijfel, boosheid, verdriet en ongeloof te ervaren zonder dat deze gevoelens als zondig of moreel verwerpelijk worden beschouwd?
-
Zelfacceptatie
Mag ik mezelf zijn, inclusief mijn tekortkomingen, verlangens en persoonlijke eigenschappen? Word ik als mens geaccepteerd, ook wanneer ik niet volledig voldoe aan de religieuze normen en verwachtingen?
-
Gewetensontwikkeling
Kan ik zelfstandig morele oordelen vormen? Mag mijn persoonlijke geweten afwijken van religieuze voorschriften wanneer ik deze als onrechtvaardig of schadelijk beschouw?
-
Sociale verbondenheid
Blijven mijn familieleden, vrienden en geloofsgenoten mij accepteren wanneer ik afwijk van religieuze voorschriften? Kan ik mijn geloof veranderen of verlaten zonder mijn sociale relaties te verliezen?
-
Gelijkwaardigheid
Hebben mannen en vrouwen dezelfde menselijke waardigheid, rechten en persoonlijke vrijheid? Kunnen zij zelfstandig beslissen over hun kleding, opleiding, relaties, seksualiteit en toekomst?
-
Angstregulatie
Wordt mijn religieuze leven vooral gekenmerkt door vertrouwen, verbondenheid en innerlijke rust, of door angst voor zonde, goddelijke bestraffing, sociale uitsluiting en afwijzing?
-
Identiteitsontwikkeling
Mag ik een eigen persoonlijkheid en identiteit ontwikkelen buiten de verwachtingen van mijn religieuze gemeenschap? Krijg ik de ruimte om mijn talenten, interesses, overtuigingen en levensdoelen zelfstandig te ontdekken?
-
Vrijheid van uittreding
Kan ik mijn religieuze gemeenschap verlaten zonder bedreiging, intimidatie, bestraffing of ernstige sociale sancties? Wordt mijn beslissing om niet langer te geloven gerespecteerd als een persoonlijke keuze?
Psychologische betekenis
Deze tien criteria bieden een kader om te onderzoeken in hoeverre een religieuze gemeenschap bijdraagt aan psychische gezondheid, persoonlijke autonomie en individuele ontwikkeling.
Een religieuze gemeenschap die ruimte biedt voor kritisch denken, gewetensvrijheid, zelfacceptatie en zelfstandige identiteitsontwikkeling kan het psychologisch welzijn van haar leden ondersteunen.
Wanneer daarentegen gehoorzaamheid, angst, sociale controle en onderwerping aan religieuze autoriteiten overheersen, kunnen afhankelijkheid, innerlijke conflicten en psychische problemen ontstaan.
De fundamentele vraag is of de religie ten dienste staat van de ontwikkeling van de mens, of dat de mens ondergeschikt wordt gemaakt aan de eisen van de religie.
Het onderscheid tussen religie en sekte
Het begrip sekte is in de sociologie niet altijd hetzelfde als een psychologisch schadelijke of autoritaire groep. In de godsdienstsociologie kan het eenvoudig verwijzen naar een religieuze beweging die zich afscheidt van een grotere traditie.
Voor een psychologische beoordeling is het begrip dwingende groepscontrole daarom vaak nauwkeuriger.
Een religieuze gemeenschap krijgt sterkere sektarische kenmerken naarmate:
-
haar waarheidsclaims minder bevraagd mogen worden;
-
leiders meer controle uitoefenen over het privéleven;
-
afwijkende meningen zwaarder worden bestraft;
-
sociale relaties buiten de groep worden ontmoedigd;
-
het verlaten van de groep grotere persoonlijke consequenties heeft.
Conclusie
Vanuit godsdienstpsychologisch perspectief zijn er in bepaalde interpretaties en praktijken van de islam mechanismen aanwijsbaar die overeenkomen met die van autoritaire, sektarische religieuze gemeenschappen.
Vooral de omgang met geloofsafval, religieuze kritiek, groepsconformiteit, gedragscontrole en individuele gewetensvrijheid verdient daarbij aandacht.
De centrale psychologische vraag is uiteindelijk niet hoeveel voorschriften een religie kent, maar hoeveel vrijheid het individu behoudt om zelf te denken, te kiezen, af te wijken en desgewenst te vertrekken.
Voor een analyse vanuit Fromm en Jung is dit onderscheid essentieel: religie kan bijdragen aan zingeving, verbondenheid en persoonlijke ontwikkeling, maar kan onder autoritaire omstandigheden ook afhankelijkheid, angst en conformisme bevorderen.
KS. Chat, leg uit hoe sekteleden kunnen lijden aan moral injury.
ChatGPT:
Moral injury bij sekteleden: wanneer religieuze gehoorzaamheid het geweten beschadigt
Moral injury, of morele verwonding, is een psychologisch verschijnsel waarbij iemand diepgaand ontregeld raakt doordat hij handelingen verricht, ondergaat of waarneemt die in strijd zijn met zijn fundamentele morele overtuigingen.
Het begrip is vooral bekend uit de militaire psychologie. Militairen kunnen moral injury ontwikkelen wanneer zij bijvoorbeeld burgers doden, getuige zijn van oorlogsmisdaden of door hun leidinggevenden worden gedwongen tot handelingen die strijdig zijn met hun geweten.
Maar moral injury kan ook ontstaan binnen autoritaire religieuze gemeenschappen en sekten. Daar kan een bijzonder pijnlijke situatie ontstaan: iemand handelt vanuit de overtuiging dat hij het goede doet, terwijl zijn gedrag tegelijkertijd indruist tegen zijn diepste menselijke waarden.
Het bijzondere aan sektarische religieuze systemen is dat de morele verwonding jarenlang onopgemerkt kan blijven. De religieuze ideologie biedt immers een rechtvaardiging voor gedrag dat buiten de groep als schadelijk of onrechtvaardig zou worden beschouwd.
-
Het geweten wordt ondergeschikt gemaakt aan religieuze autoriteit
In een gezonde morele ontwikkeling leert een individu zelfstandig onderscheid te maken tussen goed en kwaad. Het persoonlijke geweten ontwikkelt zich door ervaring, empathie, reflectie en het afwegen van verschillende waarden.
Binnen een autoritaire sekte wordt dat proces verstoord. De gelovige leert dat het eigen morele oordeel ondergeschikt is aan de voorschriften van God, de religieuze leider of de gemeenschap.
Wanneer de gelovige bijvoorbeeld twijfelt aan een religieus voorschrift omdat hij het onrechtvaardig vindt, kan hem worden voorgehouden dat zijn twijfel voortkomt uit hoogmoed, zondigheid of een gebrek aan geloof.
Zo ontstaat een fundamenteel psychologisch conflict:
Wat iemand vanuit zijn empathie en geweten als verkeerd ervaart, moet hij vanuit zijn religieuze overtuiging als juist beschouwen.
Dit conflict kan langdurig worden onderdrukt, maar hoeft daarmee niet verdwenen te zijn.
-
Gehoorzaamheid kan leiden tot moreel schadelijk gedrag
Moral injury kan ontstaan wanneer sekteleden onder religieuze druk handelingen verrichten die hun persoonlijke morele waarden schenden.
Denk aan een vader die zijn dochter verstoot omdat zij de religieuze gemeenschap heeft verlaten. Hij houdt van zijn dochter en wil haar beschermen, maar zijn geloofsgemeenschap leert hem dat contact met haar verkeerd is.
De vader verbreekt het contact.
Aanvankelijk kan hij zichzelf overtuigen dat hij juist handelt. Hij gehoorzaamt immers aan wat hij als een goddelijk voorschrift beschouwt.
Maar tegelijkertijd heeft hij een fundamentele menselijke waarde geschonden: de liefde en zorg voor zijn kind.
Na verloop van tijd kunnen gevoelens van schuld, verdriet en schaamte ontstaan.
Hij kan zich afvragen: Hoe heb ik mijn eigen kind kunnen afwijzen?
Dat is een situatie waarin moral injury kan ontstaan. De religieuze gehoorzaamheid heeft hem ertoe gebracht iets te doen wat strijdig is met zijn eigen morele identiteit.
-
De morele verwonding kan jarenlang verborgen blijven
Een belangrijk kenmerk van autoritaire religieuze systemen is dat zij morele conflicten kunnen neutraliseren door religieuze rechtvaardigingen.
De gelovige krijgt bijvoorbeeld te horen dat hij niet verantwoordelijk is voor de gevolgen van zijn handelen, omdat hij slechts Gods wil uitvoert.
Daarmee wordt de persoonlijke verantwoordelijkheid gedeeltelijk verplaatst naar een hogere autoriteit.
Dit mechanisme sluit aan bij Albert Bandura’s theorie van moral disengagement: het psychologisch loskoppelen van morele zelfregulering en schadelijk gedrag.
Een sektelid kan schadelijk gedrag rechtvaardigen door te denken dat het noodzakelijk is voor het heil van de ander, dat gehoorzaamheid belangrijker is dan mededogen of dat het slachtoffer zelf verantwoordelijk is voor zijn uitsluiting.
Zolang deze verklaringen overtuigend blijven, hoeft de betrokkene geen uitgesproken schuldgevoel te ervaren.
Maar wanneer het geloof in de autoriteit afneemt, kunnen de onderdrukte morele conflicten alsnog naar voren komen.
Moral injury kan daardoor pas jaren na de betreffende gebeurtenissen duidelijk worden.
-
Verraad door religieuze leiders
Moral injury kan ook ontstaan doordat iemand zich verraden voelt door een autoriteit die hij als moreel betrouwbaar beschouwde.
Dit wordt wel betrayal-based moral injury genoemd.
Een sektelid kan jarenlang vertrouwen hebben gehad in een religieuze leider die beweert namens God te handelen. Wanneer later blijkt dat deze leider mensen manipuleerde, misbruikte of bewust misleidde, kan dat een diepe aantasting van het morele wereldbeeld veroorzaken.
Het slachtoffer verliest dan niet alleen vertrouwen in de leider, maar ook in de religie zelf, de religieuze gemeenschap, zijn eigen beoordelingsvermogen en zijn vermogen om goed van kwaad te onderscheiden.
Er kunnen vragen ontstaan als: Waarom heb ik hierin geloofd? Waarom heb ik hen vertrouwd? Waarom heb ik de signalen genegeerd? Waarom heb ik anderen niet beschermd?
Hier kunnen moral injury en traumatische ervaringen elkaar overlappen.
-
De combinatie van schuld en schaamte
Moral injury gaat vaak gepaard met twee verschillende emoties: schuld en schaamte.
Schuld heeft betrekking op het eigen handelen: Ik heb iets verkeerd gedaan.
Schaamte raakt aan de identiteit: Ik ben een slecht mens.
Bij voormalige sekteleden kunnen beide emoties bijzonder sterk aanwezig zijn.
Iemand kan schuld ervaren omdat hij anderen heeft buitengesloten, zijn kinderen angst heeft aangejaagd of religieuze voorschriften heeft gehandhaafd die hij achteraf schadelijk vindt.
Schaamte kan ontstaan doordat hij zichzelf jarenlang heeft beschouwd als een moreel hoogstaand mens, terwijl hij later tot de conclusie komt dat hij anderen pijn heeft gedaan.
Die botsing tussen het vroegere zelfbeeld en het huidige morele oordeel kan zeer ontwrichtend zijn.
-
Het verlies van de morele identiteit
Een religieuze gemeenschap biedt haar leden doorgaans meer dan alleen geloofsopvattingen. Zij kan ook een antwoord geven op de vraag wie iemand is, wat goed en kwaad betekent en wat het doel van het leven is.
Wanneer iemand ontdekt dat zijn religieuze gemeenschap schadelijke praktijken rechtvaardigde, kan zijn morele identiteit instorten.
Hij kan niet langer vertrouwen op het systeem waarmee hij jarenlang morele beslissingen nam.
Dat kan leiden tot existentiële onzekerheid: Wie ben ik zonder deze religie? Kan ik mijn eigen geweten nog vertrouwen? Wat betekent het dat ik jarenlang iets als goed beschouwde wat ik nu verkeerd vind?
Dit is een van de redenen waarom het verlaten van een autoritaire sekte psychologisch ingrijpend kan zijn.
Het gaat niet alleen om het verlies van geloof, maar soms om de ontmanteling van een volledig moreel referentiekader.
-
Moral injury bij slachtoffers die zelf niets verkeerd hebben gedaan
Niet alleen mensen die schadelijke handelingen verrichten kunnen moral injury ontwikkelen.
Ook mensen die slachtoffer zijn van moreel grensoverschrijdend gedrag kunnen diepgaand worden verwond.
Een kind dat opgroeit in een autoritaire religieuze gemeenschap kan bijvoorbeeld worden vernederd of gestraft door volwassenen die beweren namens God te handelen.
Het kind kan daardoor gaan geloven dat de vernedering terecht is.
Later kan het ontdekken dat degenen die bescherming en liefde hadden moeten bieden juist hun morele verantwoordelijkheid hebben geschonden.
De morele verwonding ligt dan vooral in het verraad door vertrouwde personen en de aantasting van het vertrouwen in rechtvaardigheid, veiligheid en menselijke goedheid.
Hier is wel een belangrijk onderscheid nodig: zulke ervaringen kunnen ook worden begrepen vanuit ontwikkelingstrauma, hechtingsproblematiek of religieus trauma. Moral injury is niet automatisch de meest passende verklaring.
-
Moral injury vanuit Erich Fromm en Carl Jung
Vanuit de psychologie van Erich Fromm kan moral injury binnen sekten worden begrepen als een gevolg van autoritaire onderwerping.
Fromm beschreef hoe mensen hun individuele vrijheid kunnen opgeven door zich te onderwerpen aan een macht die hun zekerheid, identiteit en richting verschaft.
Het individu hoeft dan niet langer zelfstandig morele verantwoordelijkheid te dragen. De autoriteit bepaalt wat juist is.
Maar wanneer gehoorzaamheid leidt tot handelingen die strijdig zijn met fundamentele menselijke behoeften aan liefde, verbondenheid en integriteit, kan een innerlijk conflict ontstaan.
Vanuit Carl Gustav Jung is vooral de verhouding tussen het individu en de collectieve identiteit interessant.
Een sektelid kan zich zo sterk identificeren met zijn religieuze gemeenschap dat hij persoonlijke twijfels, gevoelens en morele intuïties verdringt.
Die verdrongen aspecten kunnen worden begrepen vanuit Jungs concept van de schaduw.
Wanneer iemand de religieuze gemeenschap verlaat, kan hij worden geconfronteerd met eigenschappen en ervaringen die hij jarenlang niet onder ogen wilde zien.
Het opnieuw integreren van deze ervaringen kan onderdeel worden van zijn individuatieproces.
-
Psychologische gevolgen
Moral injury is geen zelfstandige DSM-5-diagnose. Het is een psychologisch construct dat verschillende emotionele en existentiële gevolgen kan omvatten.
Mogelijke verschijnselen zijn:
-
Hardnekkige schuldgevoelens en schaamte.
-
Zelfverwijt en verlies van zelfrespect.
-
Woede tegenover religieuze leiders of familieleden.
-
Wantrouwen tegenover autoriteiten.
-
Verlies van geloof, zingeving of levensdoel.
-
Sociale terugtrekking en gevoelens van vervreemding.
-
Depressieve klachten, angst of trauma gerelateerde symptomen.
-
Moeite om zichzelf of anderen te vergeven.
-
Herstel: het geweten opnieuw leren vertrouwen