Witte boorden jihadisten

KS. Chat, leg uit wat een witte-boorden-jihadist is en hoe zij te werk gaan.
ChatGPT:
De witte-boorden-jihadist: ideologie, strategie en werkwijze
Een witte-boorden-jihadist is een informele benaming voor iemand die vanuit een radicale islamistische overtuiging politieke, maatschappelijke of institutionele veranderingen probeert te realiseren, niet met fysiek geweld, maar met intellectuele, juridische, bestuurlijke, financiële of organisatorische middelen.
De term verwijst naar het onderscheid tussen blue-collar crime en white-collar crime, maar is geen officiële criminologische of psychologische diagnose. Bovendien is niet iedere vorm van islamistisch activisme strafbaar.
Het wezenlijke onderscheid is dat een gewelddadige jihadist geweld gebruikt om zijn doelstellingen te bereiken, terwijl iemand die als witteboordenjihadist wordt aangeduid, invloed probeert uit te oefenen via bestaande maatschappelijke instituties.
Daarbij kan het gaan om het streven naar een samenleving waarin islamitische religieuze voorschriften niet uitsluitend het persoonlijke leven bepalen, maar ook de wetgeving, het onderwijs, de politiek en het openbaar bestuur.
  1. Het ideologische uitgangspunt
Bij radicale, politiek-islamistische stromingen staat de gedachte centraal dat de islam niet alleen een religie is, maar ook een omvattend maatschappelijk en politiek ordeningsprincipe.
Daaruit kunnen verschillende doelstellingen voortkomen:
  • Het vergroten van de invloed van religieuze normen op wetgeving en overheidsbeleid.
  • Het verkrijgen van institutionele erkenning voor islamitische leefregels.
  • Het versterken van islamitische organisaties en hun maatschappelijke invloed.
  • Het beperken van kritiek op religieuze overtuigingen of gezagsfiguren.
  • In verdergaande gevallen het vervangen van democratische wetgeving door een religieus gelegitimeerd rechtssysteem.
  1. Hoe gaan zij te werk?
De werkwijzen die aan niet-gewelddadige extremistische netwerken worden toegeschreven, kunnen worden onderzocht vanuit de politieke psychologie, organisatiepsychologie en veiligheidskunde.
Institutionele beïnvloeding. Activisten kunnen proberen invloed te verwerven binnen maatschappelijke organisaties, onderwijsinstellingen, belangenverenigingen en politieke netwerken. Het relevante onderscheid is of zij openlijk deelnemen aan democratische besluitvorming of heimelijk antidemocratische doelstellingen nastreven.
Juridische beïnvloeding. Religieuze organisaties kunnen procedures voeren, klachten indienen en een beroep doen op grondrechten. Dat is op zichzelf legitiem. Problematisch wordt het wanneer juridische middelen aantoonbaar worden ingezet voor intimidatie, het uitschakelen van tegenstanders of het ondermijnen van fundamentele vrijheden.
Beïnvloeding van het publieke debat. Sommige extremistische actoren proberen kritiek op hun ideologie te presenteren als een aanval op een volledige bevolkingsgroep. Daardoor kan het onderscheid tussen legitieme religiekritiek en discriminatie vervagen.
Sociale beïnvloeding. Binnen gesloten ideologische netwerken kunnen groepsdruk, conformisme, sociale sancties en autoriteitsverhoudingen worden gebruikt om afwijkende opvattingen te ontmoedigen.
Financiële en organisatorische netwerkvorming. Via stichtingen, fondsen, internationale contacten en maatschappelijke organisaties kan invloed worden opgebouwd. Alleen wanneer concrete financieringsstromen en doelstellingen zijn vastgesteld, kan daaruit een extremistisch netwerk worden afgeleid.
  1. Wat zeggen de Nederlandse veiligheidsdiensten?
De AIVD bevestigt dat islamitisch extremisme niet noodzakelijk gewelddadig hoeft te zijn. Sommige extremistische bewegingen streven volgens de dienst naar een niet-democratische rechtsorde, terwijl andere door onverdraagzame boodschappen de maatschappelijke verhoudingen aantasten.
De AIVD noemt deze bewegingen in Nederland overigens over het algemeen beperkt in omvang en invloed.
De NCTV noemt onder meer het oprichten van parallelle instituties, systematisch verspreiden van vijandsbeelden, desinformatie en het ondermijnen van het gezag van democratische instellingen als mogelijke kenmerken van niet-gewelddadig extremisme.
Dat sluit gedeeltelijk aan bij wat met de term witte-boorden-jihadisme wordt bedoeld, maar de veiligheidsdiensten gebruiken een preciezere terminologie.
  1. De psychologie achter deze vorm van extremisme
Vanuit de sociale psychologie zijn vooral vier mechanismen relevant.
Instrumentele rationaliteit. De betrokkene kan democratische procedures beschouwen als middelen om een doel te bereiken, zonder de onderliggende democratische waarden te onderschrijven. Dat moet wel blijken uit concrete uitspraken of gedragingen.
Morele superioriteit. Een overtuiging dat de eigen ideologie een hogere waarheid vertegenwoordigt, kan het rechtvaardigen van ongelijke behandeling en beperking van individuele vrijheden vergemakkelijken.
Ingroup-outgroup-denken. Een scherpe scheiding tussen gelovigen en buitenstaanders kan vijandbeelden versterken. Afwijkende opvattingen binnen de eigen gemeenschap kunnen eveneens worden afgewezen.
Morele ontkoppeling. In termen van Albert Bandura kunnen schadelijke handelingen worden gerechtvaardigd door ze te presenteren als noodzakelijk voor een hoger doel.
Deze mechanismen zijn niet specifiek islamitisch. Ze komen ook voor bij andere autoritaire en extremistische ideologieën.
  1. Hoe herken je daadwerkelijke ondermijning?
Bij een onderzoek naar een persoon of organisatie zou ik vooral kijken naar de combinatie van uitgesproken doelstellingen, feitelijke gedragingen en de gevolgen voor anderen.
Relevante onderzoeksvragen zijn bijvoorbeeld of iemand religieuze regels boven de Nederlandse wet wil plaatsen, afvalligen of andersdenkenden intimideert, vrouwen en mannen fundamenteel ongelijke rechten toekent, of bewust werkt aan parallelle gezagsstructuren waarin individuele vrijheid wordt beperkt.
Een hoofddoek, moskeebezoek, orthodoxe geloofsovertuiging, religieuze belangenbehartiging of het indienen van juridische klachten vormt op zichzelf geen aanwijzing voor extremisme.
  1. Conclusie
Het begrip witte-boorden-jihadist kan dienen als een beschrijvende metafoor voor de intellectuele of bestuurlijke vertegenwoordiger van een antidemocratische islamistische beweging.
Voor een wetenschappelijke publicatie zou ik echter eerder kiezen voor niet-gewelddadig islamistisch extremisme of institutionele ondermijning vanuit islamistisch extremisme.
Het centrale vraagstuk is niet of iemand geweld gebruikt, maar of iemand doelbewust de democratische rechtsorde en de individuele vrijheden van anderen probeert te ondermijnen.
Daarmee ontstaat ook een interessant onderscheid voor de recherchepsychologie: de gewelddadige extremist probeert zijn doel met fysieke dwang te bereiken, terwijl de niet-gewelddadige extremist daarvoor bijvoorbeeld sociale druk, intimidatie of institutionele beïnvloeding kan inzetten.
Dit onderscheid is ook expliciet terug te vinden in de Nationale Extremismestrategie 2024–2029.
Scroll naar boven